Τα πρόσφατα επεισοδια στην Σκάλα Λακωνίας που αφορούσαν τους Πακιστανούς αγρεργάτες στην περιοχή (βλ. http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=203238, Ελευθεροτυπία, 15 Σεπτέμβρη 2010) έφεραν πάλι στο φως της δημοσιότητας το ζήτημα της μη νόμιμης μετανάστευσης και της αδήλωτης εργασίας σε συγκεκριμένους τομείς της ελληνικής αγοράς εργασίας. Δυστυχώς παρόλο που τόσο η γεωργία όσο και οι τομείς του καθαρισμού, της προσωπικής φροντίδας και της εστίασης θα κατέρρεαν χωρίς τους μετανάστες εργαζόμενους/ες σε αυτούς (τόσο τους νόμιμους όσο και τους «χωρίς χαρτιά») δεν υπάρχει δυστυχώς καμία μέριμνα από πλευράς της πολιτείας για την ρύθμιση της εποχικής ή μόνιμης διαμονής και απασχόλησης των ανθρώπων αυτών. Στα άρθρα μας που ακολουθούν συζητούμε και παραθέτουμε στοιχεία που αφορούν στα στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματα των μη νόμιμων μεταναστών εργαζομένων καθώς και στις συνθήκες εργασίας και διαβίωσης τους που πολλές φορές είναι απάνθρωπες.

Άνθρωποι; Εργαζόμενες; Ή και τα δύο; - Άννα Τριανταφυλλίδου

Όταν η γιαγιά είναι άρρωστη, σηκώνεσαι 2-3 φορές της νύχτα και επιπλέον δεν υπάρχουν συγκεκριμένες ώρες εργασίας. Όλες οι ώρες είναι εργάσιμες. Όταν είσαι εξωτερική, κάνεις συμφωνία, αν θα καθαρίζεις, λες «μπορώ να αντέξω 10 ώρες» ή «6 ώρες» και κανονίζεις τα λεφτά (Μαρία, Ουκρανή, εργάζεται στην Ελλάδα).

 Στο σύντομο αυτό σημείωμα θα επικεντρωθώ στο θέμα των  μη νομιμων μεταναστριών που εργάζονται σαν οικιακές βοηθοί στα νοικοκυριά απανταχού, θα έλεγε κανείς, της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η οικιακή εργασία παρουσιάζεται σε τρεις μορφές: είτε η εργαζόμενη είναι εσωτερική – μένει δηλαδή με την οικογένεια για την οποία εργάζεται, είτε είναι εξωτερική αλλά πάλι εργαζεται σε συνθήκες πλήρους (ή και «υπερπλήρους») ωραρίου στην ίδια οικογένεια, είτε τέλος η εργαζόμενη απασχολείται σε διαφορετικά «σπίτια», δηλαδή έχει περισσότερους εργοδότες. Στις δύο πρώτες περιπτώσεις η εργαζόμενη πληρώνεται με τον μήνα, στην τελευταία είτε με την ημέρα είτε με την ώρα.

Σύμφωνα με την μαρτυρία της Μαρίας το να έχεις ή να μην έχεις άδεια διαμονής δεν αλλάζει τις συνθήκες εργασίας. Ιδιαίτερα για τις γυναίκες, όπως εκείνη, που δουλεύουν εσωτερικές. Ο χαρακτήρας της δουλειάς αυτής είναι ιδιαίτερος: τα πλεονεκτήματα είναι και τα μειονεκτήματα της. Η μετανάστρια εργαζόμενη δεν πληρώνει νοίκι, και αισθάνεται «ασφαλής» μέσα στο σπίτι, αφού δεν έχει χαρτιά. Όμως οι ώρες ξεκούρασης που διαθέτεί είναι ελάχιστες. Δεν έχει δικό της σπίτι, δεν έχει ιδιωτική ζωή. Ζει τη ζωή των άλλων.

«Ναι, το να φροντίζεις [κάποιον] είναι καλό. Και δεν χρειάζεται να τρέχεις από δω κι από κεί, μένεις στο σπίτι… αλλά.. για μένα, για παράδειγμα, δεν ήταν και πολύ έυκολο το να ζω με κάποιον άλλο. Γιατί ήταν σα να ήμουν σε κλουβί. Στην αρχή σου λένε ότι μπορείς να βγαίνεις, να κάνεις εκείνο, το άλλο, και μετά λένε όχι δεν μπορείς να κάνεις αυτό, δεν μπορείς να βγείς, μόνο στο σπίτι, μόνο μαζί με τα παιδιά, στο σπίτι (..) αλλά όταν μένεις στο σπίτι όλο τον καιρό, τρελλαίνεσαι.  Τρελλαίνεσαι!! Κοιτάς έξω από το παράθυρο και η κόρη [της ηλικιωμένης κυρίας] σου λέει «τι κοιτάς;» (..) είναι μια φυλακή, μια κανονική φυλακή. Δεν λέω ότι είναι κακό. Απλά ψυχολογικά είναι πολύ δύσκολο. Πολύ δύσκολο. Και δεν θα πω ψέματα. Οι εργοδότες μου ήταν πολύ καλοί, ναι, πολύ καλοί. «(Όλγα, Ουκρανή, εργάζεται στην Πολωνία).

Ισως το βασικό πρόβλημα στην οικιακή εργασία είναι ο ιδιαίτερα προσωπικός αλλά και ιδιαίτερα ευέλικτος χαρακτήρας της δουλειάς. Όπως οι ίδιες οι μετανάστριες εργαζόμενες δηλώνουν τελικά οι συνθήκες εργασίας τους εξαρτώνται από την αρχική συμφωνία που έκαναν με την οικογένεια για την οποία εργάζονται και όχι από τον νόμο ή τα συνδικάτα.

Οι εργοδότες βέβαια δεν είναι όλοι ίδιοι. Κάποιες οικογένεις είναι έντιμες: πληρώνουν δώρο Χριστουγέννων, διακοπές, σέβονται τις ώρες εργασίας και τα συμφωνημένα καθήκοντα και δεν ζητούν απλήρωτες υπερωρίες. Φέρονται ανθρώπινα και αυτό σε πολλές μετανάστριες οικιακές βοηθούς φαίνεται ήδη εξαιρετικό! Άλλοι εργοδότες είναι αγενείς, προσβλητικοί, εκμεταλλεύονται την ανάγκη της μετανάστριας οικιακής βοηθού  να εργαστεί, το γεγονός ότι δεν έχει χαρτιά και δεν ξέρει που να απευθυνθεί όταν καταπατούν και τα πιο βασικά δικαιώματα της.

Οι εργοδότες αυτοί θεωρούν συχνά ότι δεν κάνουν κάτι παράνομο: «αφού οι κοπέλες αυτές δεν έχουν χαρτιά, δεν έχουν και δικαιώματα», σκέφτονται! Και όμως μια γρήγορη ματιά στην νομοθεσία αποδεικνύει ότι μεταξύ 10 χωρών της ΕΕ, στις 8 από αυτές και συγκεκριμένα στο Βέλγιο, στην Γαλλία, στην Ελλάδα, στην Ιρλανδία, την Ιταλία, την Πολωνία, την Ουγγαρία και την Ισπανία, οι μετανάστριες οικιακές βοηθοί έχουν πλήρη εργασιακά δικαιώματα άσχετα από το αν έχουν άδεια διαμονής στην χώρα. Μόνον στην Σουηδία και στη Γερμανία, η μη νόμιμη διαμονή καθιστά τις μετανάστριες εργαζόμενες ανθρώπους χωρίς κανένα δικαίωμα.

Πράγματι υπάρχουν πολλές περιπτώσεις στην Γαλλία και στην Ιρλανδία όπου μια μετανάστρια χωρίς χαρτιά που δούλευε σαν οικιακή βοηθός κατέφυγε στο δικαστήριο (ή ακολούθησε συναινετική διαδικασία μέσα από την Επιθεώρηση Εργασίας) για να διεκδικήσει δεδουλευμένα που της χρώσταγε προηγούμενος εργοδότης ή κάποιο χρόνο ξεκούρασης το Σαβ/κο και… τα κατάφερε.

Σύμφωνα με το εργατικό δίκαιο των οχτώ χωρών που ανέφερα παραπάνω οι μετανάστριες οικιακές βοηθοί δικαιούνται όχι μόνο τον κατώτατο μισθό (τουλάχιστον) αλλά και ασφαλιστική κάλυψη, άδεια ασθενείας και προστασία από εργατικά ατυχήματα, ετήσιες διακοπές, προστασία κατά των διακρίσεων, καθώς και αποζημίωση αν απολυθούν χωρίς λόγο. Τα παραπάνω δικαιώματα νομικά ισχύουν ασχέτως αν η μετανάστρια εργαζόμενη είναι χωρίς χαρτιά και ασχέτως αν έχει γραπτό συμβόλαιο με τον εργοδότη της – αρκεί να μπορεί να αποδείξει με άλλους τρόπους την εργασιακή τους σχέση.

Διαβάζοντας τα παραπάνω θα πείτε: μα είναι δυνατόν μια οικογένεια να αναλάβει τα βάρη της ασφάλισης μιας οικιακής βοηθού στο ΙΚΑ και όλα τα περαιτέρω; ειδικά σε μια χώρα σαν την Ελλάδα όπου αυτά τα βάρη σχεδόν διπλασιάζουν το μηνιαίο κόστος της οικιακής βοηθού; Πράγματι θα ήταν μάλλον ανέφικτο. Στο Βέλγιο και στη Γαλλία για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα αυτό εισήχθηκε πρόσφατα το σύστημα των «επιταγών». Ο εργοδότης αγοράζει «επιταγές» από το κράτος με τις οποίες πληρώνει την οικιακή βοηθό. Οι επιταγές αυτές περιλαμβάνουν την ασφαλιστική κάλυψη της εργαζόμενης. Η μεν εργαζόμενη εξαργυρώνει τις επιταγές στην αρμόδια κοινωνική υπηρεσία και είναι ασφαλισμένη και προστατευμένη. Ο δε εργοδότης χρησιμοποιεί το απόκομμα από τις «επιταγές» αυτές για να εκπέσει σημαντικό μέρος του ποσού από την εφορία του. Στο Βέλγιο η εισαγωγή του συστήματος αυτού έγινε παράλληλα με μια διαδικασία νομιμοποίησης των μη νόμιμων μεταναστριών που εργάζονται σαν οικιακές βοηθοί. Μήπως είναι μια ιδέα που θα έπρεπε να ακολουθηθεί και στην Ελλάδα;