Είναι ιστορικά αποδεδειγμένο ότι η επιστήμη της Υγιεινής και Ασφάλειας Εργασίας, όπως και τόσες άλλες επιστήμες, πρωτοεμφανίστηκαν στα αρχαία χρόνια στην λεκάνη της Μεσογείου. Οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι είναι, ίσως, ο πρώτος λαός ο οποίος ενδιαφέρθηκε για την Υγιεινή και Ασφάλεια Εργασίας. Αρχαιολογικά ευρήματα από το 3000 π.Χ. δείχνουν ότι όχι μόνο γνώριζαν τους κινδύνους από τις αναθυμιάσεις που προκαλούνταν από την επεξεργασία του χρυσού και του ασημιού, αλλά διέθεταν και εγχειρίδια πρώτων βοηθειών σε περίπτωση ατυχημάτων. Ο Χαμουραμπή, το 2000 π.Χ., είχε εγκαθιδρύσει ένα σύστημα χρηματικής αποζημίωσης εργατικού ατυχήματος σύμφωνα με το οποίο ο ιδιοκτήτης έπρεπε να αποζημιώσει τον εργαζόμενο ή να πληρώσει τα έξοδα νοσηλείας του. Ο Ραμσή, το 1500 π.Χ., είχε προσλάβει γιατρό ειδικά για τους κυνηγούς θηραμάτων. Στην Ελλάδα, ο Ιπποκράτης από το 400 π.Χ. είχε διαπιστώσει το αναπνευστικό πρόβλημα που αντιμετώπιζαν οι εργάτες κοπής πέτρας από τις σκόνες. Ο Νίκανδρος τον 2ο αιώνα π.Χ. παρατήρησε τη σχέση μεταξύ της έκθεσης στο μόλυβδο και της παρουσίας διάφορων συμπτωμάτων όπως η ωχρότητα, η δυσκοιλιότητα, οι κωλικοί και η παράλυση. Στα νεώτερα χρόνια, σε μία άλλη Μεσογειακή χώρα, στην Ιταλία, ο Bernardino Ramazzini με την εργασία του “De morbis artificum diatribea (Diseases of Workers)” το 1690 έθεσε τα θεμέλια για την περαιτέρω ανάπτυξη της επιστήμης της Υγιεινής και Ασφάλειας Εργασίας.

Η Μεσόγειος «βρέχει» συνολικά 16 χώρες, ήτοι: Αίγυπτος, Αλγερία, Γαλλία, Ελλάδα, Ισπανία, Ισραήλ, Ιταλία, Κύπρος, Λίβανος, Λιβύη, Μάλτα, Μαρόκο, Πορτογαλία, Συρία, Τυνησία και Τουρκία, με συνολικό πληθυσμό πάνω από 430 εκατομμύρια κατοίκους και εργατικό δυναμικό που ξεπερνά τα 180 εκατομμύρια εργαζόμενους. Οι πολιτισμικές ομοιότητες και διαφορές των λαών της Μεσογείου είναι αρκετές, καθόσον στη Μεσόγειο συναντώνται επί αιώνες τρείς πολιτισμοί (Αραβικός, Δυτικοευρωπαϊκός και Ελληνικός) οι οποίοι ανταλλάσουν συνέχεια στοιχεία μεταξύ τους. Η ύπαρξη δεκάδων διαφορετικών θρησκειών-αιρέσεων που υπάρχουν στην περιοχή της Μεσογείου είναι πηγή διαφορετικότητας, ομορφιάς και συγκρούσεων. Παράδειγμα, στο Λίβανο υπάρχουν τουλάχιστον 15 διαφορετικές θρησκείες-αιρέσεις (Μουσουλμάνοι: Σιίτες, Σούννοι, Δρούζοι, Ισμαηλίτες, Αλαουίτες. Χριστιανοί: Μαρονίτες Καθολικοί, Ελληνορθόδοξοι, Μελκίτες Καθολικοί, Αρμένιοι Ορθόδοξοι, Σύριοι Καθολικοί, Σύριοι Ορθόδοξοι, Αρμένιοι Καθολικοί, Ρωμαιοκαθολικοί, Κόπτες, Προτεστάντες).

Η διαφορετικότητα αυτή συντελεί στον διαφορετικό τρόπο αντίληψης και συμπεριφοράς των Μεσογειακών λαών σε πολλούς τομείς και κοινές δραστηριότητες. Μερικές από τις κοινές οικονομικές δραστηριότητες που αναπτύσονται στη λεκάνη της Μεσογείου είναι ο τουρισμός, το λιανεμπόριο, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες, η βιομηχανία, η γεωργία, η αλιεία, η ναυτιλία και οι κατασκευές. Η συνεργασία των Μεσογειακών χωρών υπό το πρίσμα της Υγιεινής και Ασφάλειας Εργασίας είναι υποτυπώδης εώς ανύπαρκτη. Το χάσμα της τεχνογνωσίας και συναντίληψης για την Υγιεινή και Ασφάλεια Εργασίας μεταξύ των χωρών μελών της Ε.Ε που βρίσκονται στα παράλια της Μεσογείου και των υπόλοιπων Μεσογειακών χωρών είναι τεράστιο. Τα στατιστικά στοιχεία σχετικά με εργατικά ατυχήματα και επαγγελματικές ασθένειες, στις Μεσογειακές χώρες που δεν είναι μέλη της Ε.Ε, είναι άγνωστα, αν όχι ανύπαρκτα. Παράλληλα, στην Ε.Ε υπάρχουν εκατομμύρια οικονομικοί μετανάστες που προέρχονται από τις Μεσογειακές – Αραβικές – χώρες (αλλά και τις Βαλκανικές) και οι οποίοι δεν διαθέτουν την κουλτούρα της Υγιεινής και Ασφάλειας Εργασίας. Είναι γεγονός αδιαφισβήτητο, ότι αυτή η ομάδα εργαζόμενων διατρέχει και τους περισσότερους επαγγελματικούς κινδύνους με αποτέλεσμα την κατακόρυφη αύξηση του κοινωνικού κόστους Ασφάλισης με ό,τι αυτό συνεπάγεται για όλους τους εργαζόμενους, τις επιχειρήσεις και την Οικονομία της Ε.Ε. Ένας σημαντικός παράγοντας επίλυσης του Ασφαλιστικού προβλήματος, τόσο στην ΕΕ όσο και στη χώρα μας, είναι το υψηλό κοινωνικό κόστος Υγιεινής και Αφάλειας Εργασίας. Το συνολικό ποσό των κοινωνικών δαπανών της χώρας μας εκτιμάται περίπου στο 2.5% επί του ΑΕΠ. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι δαπάνες για «άδειες ασθενείας με αποδοχές», για «συντάξεις αναπηρίας» και «δαπάνες για την αποκατάσταση». Ενα σημαντικό μέρος αυτών των δαπανών αφορά την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια. Η πολιτική πρόληψης προφανώς θα οδηγούσε σε περιορισμό των εν λόγω δαπανών.

Η ανάγκη για την αντιμετώπιση των παραπάνω κοινωνικών-οικονομικών θεμάτων, ιδιαίτερα στη σημερινή πανευρωπαϊκή οικονομική κρίση, είναι επιβεβλημένη και οι ευθύνες της Ε.Ε. τεράστιες. Η δημιουργία ενός διακρατικού-διεθνούς Μεσογειακού οργανισμού για την Υγιεινή και Ασφάλεια της Εργασίας με έδρα τα Χανιά θα βοηθούσε στη χάραξη κοινής κουλτούρας, αντίληψης και στρατηγικής σε θέματα Υγιεινής και Ασφάλειας Εργασίας μεταξύ των Ευρωπαϊκών χωρών και των υπόλοιπων λαών της Μεσογείου. Ο εν λόγω οργανισμός θα μπορούσε να μεριμνήσει στην ίδρυση και συντήρηση μικρού αριθμού (π.χ. 4) Ινστιτούτων Υγιεινής και Ασφάλειας Εργασίας σε διάφορες Μεσογειακές πόλεις (Mediterranean Institutes for Occupational Safety and Health – MIOSH).

Οι τρεις βασικοί σκοποί του προταθέντος Οργανισμού θα πρέπει να είναι: η Έρευνα, η Εκπαίδευση και η Συνεργασία σε θέματα Υγιεινής και Ασφάλειας Εργασίας στις Μεσογειακές χώρες.

Στρατηγικός στόχος του οργανισμού θα πρέπει να είναι η μείωση των εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών στις Μεσογειακές χώρες και στις ομάδες πληθυσμού των οικονομικών μεταναστών στην Ε.Ε που προέρχονται από αυτές τις χώρες.

Η Κρήτη, και ειδικότερα τα Χανιά, αποτελούν ιστορικά, γεωγραφικά και πρακτικά το ιδανικότερο σημείο για την εγκατάσταση του προταθέντος ιδρύματος καθώς αυτά βρίσκονται στην καρδιά της Μεσογείου, διαθέτουν τις απαραίτητες υποστηρικτικές υποδομές (π.χ. το Πολυτεχνείο Κρήτης) και το κυριότερο, είναι πόλη υποδοχής οικονομικών μεταναστών από τις Μεσογειακές χώρες.

Πιο αναλυτικά:

Σκοπός του προτεινόμενου Μεσογειακού Οργανισμού Υγιεινής και Ασφάλειας της Εργασίας:

α) Η χάραξη κοινής Μεσογειακής πολιτικής, αντίληψης και κουλτούρας στα θέματα Υγιεινής και Ασφάλειας της Εργασίας με απώτερο σκοπό τη σταδιακή μείωση των ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών στους χώρους εργασίας και τη μείωση του ασφαλιστικού κόστους στις Μεσογειακές χώρες και κατ’επέκταση στην Ε.Ε.

β) Η παραγωγή Επιστημονικής Έρευνας σε μεταπτυχιακό επίπεδο σχετική με τις συνθήκες Υγιεινής και Ασφάλειας στους χώρους εργασίας των Μεσογειακών χωρών,

γ) Η παροχή εκπαίδευσης μέσω ειδικών προγραμμάτων σε: εκπαιδευτές («Train the Trainer Program») προερχόμενους από τις Μεσογειακές χώρες, δημόσιους λειτουργούς προερχόμενους από τις Μεσογειακές χώρες, τρίτους-ενδιαφερόμενους μέσω σεμιναρίων (short courses),

δ) Ο εντοπισμός, η καταγραφή, η επεξεργασία, η ανάλυση και έρευνα των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι στη Μεσόγειο,

ε) Η διερεύνηση και αντιμετώπιση των προβλημάτων που προκύπτουν από την ραγδαία αλλαγή του ευρύτερου εργασιακού περιβάλλοντος στη Μεσόγειο,

στ) Η μελέτη πιθανών επιπτώσεων στην υγεία των εργαζομένων και μεθόδων πρόληψης του επαγγελματικού κινδύνου στη Μεσόγειο.

Χρηματοδότηση: Η χρηματοδότηση του εν λόγω Οργανσιμού θα μπορούσε να είναι τετραμερής, ήτοι: Ευρωπαϊκά προγράμματα, κρατικές επιχορηγήσεις των Μεσογειακών χωρών, ιδιωτικά κεφάλαια (π.χ. χορηγίες) και ίδια κεφάλαια των Ινστιτούτων και του Οργανισμού (π.χ. επιστημονικές εκδόσεις, δίδακτρα σε περίπτωση διεξαγωγής σεμιναρίων κλπ.).

Συντονισμός-Ανάληψη πρωτοβουλίας: Ο συντονισμός των όλων προσπαθειών θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί σε διακρατικό Μεσογειακό επίπεδο από τα αντίστοιχα Υπουργεία Απασχόλησης (Εργασίας), Εξωτερικών, και Οικονομικών. Η χώρα μας, κατά την προσωπική μου άποψη, πρέπει να δείξει ιδιαίτερη ευαισθησία και ταχύτατη δράση σε αυτό το ζήτημα. Άλλωστε, είναι ευρύτερα αποδεκτό, πώς η εξωτερική πολιτική μίας χώρας, και ιδιαίτερα υπό τις παρούσες συνθήκες στην ευαίσθητη περιοχή της Μεσογείου, δεν καθορίζεται μόνο από πολιτικές, διπλωματικές, αμυντικές, εμπορικές ή οικονομικές συνιστώσες, αλλά και από τις σχέσεις μεταξύ των εργαζομένων και τα κοινά εργασιακά θέματα.

Τα oφέλη: Τα οφέλη που θα προκύψουν για τη χώρα μας και τις υπόλοιπες Μεσογειακές χώρες από μία τέτοια προοπτική ευρύτερης διακρατικής συνεργασίας των Μεσογειακών χωρών σε θέματα Υγιεινής και Ασφάλειας στους χώρους εργασίας είναι:

α) Η καλύτερη εξυπηρέτηση των Εθνικών μας συμφερόντων στην περιοχή της Μεσογείου ιδιαίτερα υπό τις παρούσες συνθήκες όπου η Τουρκία προσπαθεί να αναβαθμίσει το ρόλο της σε ηγετικό-περιφερειακό επίπεδο.

β) Η ενδυνάμωση και περαιτέρω σύσφιξη σχέσεων μεταξύ των Μεσογειακών χωρών μέσω της ανάπτυξης κοινής κουλτούρας υγιεινής και ασφάλειας στους χώρους εργασίας.

γ) Η μείωση του χάσματος που υπάρχει στα προγράμματα πρόληψης επαγγελματικού κινδύνου και στις εργασιακές σχέσεις στο πολυεθνικό σφουγγάρι της Μεσογείου.

δ) Η βελτίωση του επιπέδου εκπαίδευσης των εργαζομένων στη λεκάνη της Μεσογείου σε θέματα που αφορούν την Υγιεινή και Ασφάλεια στους χώρους εργασίας.

ε) Η μακροπρόθεσμη μείωση του δυσβάσταχτου κοινωνικού-ασφαλιστικού κόστους που συνδέεται άμεσα με τα επαγγελματικά ατυχήματα/ασθένειες σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Σαν «πιλότος» – παράδειγμα για την ίδρυση του προταθέντος Οργανισμού θα μπορούσε να αποτελέσει ο διακρατικός Μεσογειακός Οργανισμός CIHEAM (http://www.ciheam.org/index.php) ο οποίος έχει έδρα τη Γαλλία. Αντικείμενο του εν λόγω Οργανισμού είναι τα αγροτικά ζητήματα στη λεκάνη της Μεσογείου. Ο CIEHAM ελέγχει-συντηρεί τέσσερα Αγρονομικά Ινστιτούτα στη Μεσόγειο: στα Χανιά (Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων – MAIX, http://www.maich.gr/), στο Bari, στο Montpellier και στη Saragoza.

*Το παρόν άρθρο θα δημοσιευθεί ως προσωπική εργασία στο 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο για την Υγεία και την Ασφάλεια της Εργασίας (29-30 Νοεμβρίου 2010, Athens, Hilton) Ιστότοπος Συνεδρίου: http://www.elinyaecongress2010.gr/
Διοργανωτής: Ελληνικό Ινστιτούτο Υγείας και Ασφάλειας Εργασίας (ΕΛΙΝΥΑΕ)